ข่าวสาร

มะเร็งอาจเก่าแก่กว่าประวัติศาสตร์มนุษย์

เมื่อพูดถึงมะเร็ง หลายคนอาจนึกถึงโรคที่เกี่ยวข้องกับโลกสมัยใหม่ ไม่ว่าจะเป็นมลพิษ ควันบุหรี่ อาหารแปรรูป ความเครียด หรือการใช้ชีวิตที่เร่งรีบ ปัจจัยเหล่านี้ล้วนมีส่วนเพิ่มความเสี่ยงของมะเร็งบางชนิดจริง แต่ไม่ได้หมายความว่ามะเร็งเพิ่งเกิดขึ้นในยุคอุตสาหกรรม เพราะหลักฐานจากฟอสซิลบอกเราว่า ความผิดปกติที่สอดคล้องกับมะเร็งมีอยู่ในสิ่งมีชีวิตมานานกว่าที่คาดคิดมาก

หลักฐานสำคัญถูกพบในฟอสซิลกระดูกของญาติสายวิวัฒนาการมนุษย์ หรือกลุ่มโฮมินิน ซึ่งค้นพบจากถ้ำสวาร์ตครานส์ (Swartkrans Cave) ประเทศแอฟริกาใต้ ฟอสซิลชิ้นนี้มีอายุประมาณ 1.7 ล้านปี ถือเป็นหนึ่งในหลักฐานมะเร็งที่เก่าแก่ที่สุดเท่าที่พบในกลุ่มบรรพบุรุษและญาติของมนุษย์

การค้นพบนี้ทำให้ภาพจำที่ว่า “มะเร็งเป็นโรคของคนยุคใหม่” ต้องถูกทบทวนใหม่ แม้โลกปัจจุบันจะมีปัจจัยกระตุ้นโรคมากขึ้น รวมถึงผู้คนมีอายุยืนจนมีโอกาสตรวจพบมะเร็งมากกว่าเดิม แต่รากฐานของโรคอาจอยู่คู่กับวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตมาอย่างยาวนาน

หลักฐานฟอสซิลอายุ 1.7 ล้านปีคืออะไร

ในปี พ.ศ. 2559 ทีมนักวิจัยเผยแพร่ผลการศึกษากระดูกเท้าฟอสซิลชิ้นหนึ่ง ซึ่งพบความผิดปกติภายในกระดูก ลักษณะดังกล่าวสอดคล้องกับมะเร็งกระดูกชนิดออสทีโอซาร์โคมา (osteosarcoma) มะเร็งชนิดนี้เป็นเนื้อร้ายที่เกิดจากเซลล์สร้างกระดูก และยังพบได้ในมนุษย์ยุคปัจจุบัน โดยมักเกี่ยวข้องกับกระดูกบริเวณแขนหรือขา

นักวิทยาศาสตร์ไม่ได้ตัดสินจากรูปร่างภายนอกของฟอสซิลเพียงอย่างเดียว แต่ใช้การถ่ายภาพสามมิติและการวิเคราะห์ทางกายวิภาค เพื่อดูโครงสร้างภายใน รวมถึงตรวจสอบรูปแบบการเจริญของกระดูกที่ผิดปกติ วิธีการเหล่านี้ช่วยแยกความแตกต่างระหว่างร่องรอยของมะเร็งกับความเสียหายจากการถูกกระแทก การกัดกร่อนตามกาลเวลา หรือการเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้นระหว่างกระบวนการกลายเป็นฟอสซิล

อย่างไรก็ตาม คำว่า “หลักฐานมะเร็งที่เก่าแก่ที่สุด” ไม่ได้หมายความว่านักวิจัยสามารถระบุรายละเอียดของผู้ป่วยได้ทั้งหมด ฟอสซิลที่พบเหลือเพียงกระดูกบางส่วน จึงยังไม่ทราบแน่ชัดว่าสิ่งมีชีวิตนี้เป็นสายพันธุ์ใด และไม่สามารถยืนยันได้ว่ามะเร็งเป็นสาเหตุโดยตรงของการเสียชีวิตหรือไม่

ทำไมจึงบอกไม่ได้ว่าใครคือผู้ป่วยมะเร็งคนแรก

คำถามว่า “มนุษย์คนแรกที่เป็นมะเร็งคือใคร” ฟังดูน่าสนใจ แต่ในทางวิทยาศาสตร์ยังไม่มีคำตอบ และอาจไม่มีทางระบุได้อย่างชัดเจนด้วย เหตุผลสำคัญคือมะเร็งไม่ได้ทิ้งร่องรอยไว้ในกระดูกทุกกรณี มะเร็งจำนวนมากเกิดในอวัยวะภายในหรือเนื้อเยื่ออ่อน ซึ่งแทบไม่เหลือหลักฐานหลังจากเวลาผ่านไปหลายแสนหรือหลายล้านปี

แม้ฟอสซิลชิ้นนี้จะเป็นหลักฐานสำคัญ แต่ก็ไม่ใช่ “ผู้ป่วยรายแรกของโลก” อย่างแน่นอน เพราะก่อนหน้าสิ่งมีชีวิตตัวนี้อาจมีมะเร็งเกิดขึ้นแล้ว เพียงแต่ยังไม่มีการค้นพบฟอสซิล หรือโรคไม่ได้ส่งผลต่อกระดูกจนทิ้งร่องรอยที่ตรวจสอบได้

ดังนั้น สิ่งที่กล่าวได้อย่างระมัดระวังคือ มะเร็งมีอยู่ในสายวิวัฒนาการของมนุษย์มาอย่างน้อยประมาณ 1.7 ล้านปี และอาจเก่าแก่กว่านั้นอีก การค้นพบจึงเป็นเหมือนหลักไมล์ทางวิทยาศาสตร์ มากกว่าจะเป็นใบรับรองว่าพบจุดเริ่มต้นของโรคอย่างแท้จริง

มะเร็งเกิดขึ้นได้อย่างไร แม้ในโลกโบราณ

พื้นฐานของมะเร็งเกี่ยวข้องกับการแบ่งตัวของเซลล์และการเปลี่ยนแปลงของสารพันธุกรรม เมื่อเซลล์เกิดความผิดพลาดในยีนที่ควบคุมการเติบโต การซ่อมแซม หรือการตายของเซลล์ เซลล์บางส่วนอาจแบ่งตัวต่อเนื่องโดยไม่อยู่ภายใต้การควบคุม จนก่อตัวเป็นเนื้องอกหรือแพร่กระจายไปยังบริเวณอื่น

กระบวนการเหล่านี้อาศัยกลไกทางชีววิทยาที่มีมานานแล้ว ตราบใดที่สิ่งมีชีวิตมีเซลล์ มีการแบ่งตัว และมีสารพันธุกรรม ก็ย่อมมีโอกาสเกิดความผิดพลาดขึ้นได้ มนุษย์โบราณอาจไม่ได้เผชิญกับมลพิษจากโรงงานหรืออาหารสำเร็จรูปเหมือนคนปัจจุบัน แต่ก็ยังมีปัจจัยอื่น เช่น อายุ การอักเสบ การติดเชื้อ การกลายพันธุ์ตามธรรมชาติ และความผิดพลาดระหว่างการแบ่งเซลล์

พูดง่าย ๆ คือ โลกสมัยใหม่อาจเพิ่มปัจจัยเสี่ยงและทำให้คนมีโอกาสพบมะเร็งมากขึ้น แต่ไม่ได้เป็นผู้สร้างกลไกของโรคขึ้นมาใหม่ มะเร็งเป็นผลข้างเคียงหนึ่งของการมีชีวิตและการแบ่งเซลล์ที่อาจเกิดขึ้นได้มาตั้งแต่ยุคดึกดำบรรพ์

มะเร็งในอดีตอาจพบได้น้อยกว่าปัจจุบันหรือไม่

แม้มะเร็งจะมีประวัติยาวนาน แต่ไม่ได้แปลว่ามนุษย์โบราณมีอัตราป่วยเท่ากับคนยุคปัจจุบัน ปัจจัยหนึ่งที่ต้องคำนึงถึงคืออายุขัย คนในอดีตจำนวนมากเสียชีวิตจากการติดเชื้อ การบาดเจ็บ ภาวะขาดอาหาร หรือภัยจากธรรมชาติก่อนที่จะมีอายุมากพอให้มะเร็งพัฒนาและแสดงอาการอย่างชัดเจน

นอกจากนี้ ผู้คนในปัจจุบันมีเครื่องมือวินิจฉัยที่ละเอียดขึ้น ทั้งการเอกซเรย์ การตรวจชิ้นเนื้อ การสแกน และการตรวจทางพันธุกรรม ทำให้เราพบผู้ป่วยได้มากกว่าในอดีต ขณะเดียวกัน มลพิษ การสูบบุหรี่ แอลกอฮอล์ พฤติกรรมเนือยนิ่ง น้ำหนักเกิน และอาหารบางรูปแบบ ก็อาจเพิ่มความเสี่ยงของมะเร็งชนิดต่าง ๆ

จึงไม่ควรตีความว่าการพบฟอสซิลมะเร็งหมายถึงมะเร็งในอดีตแพร่หลายเหมือนทุกวันนี้ แต่ควรเข้าใจว่าปรากฏการณ์นี้มีรากฐานอยู่ในธรรมชาติ ส่วนสภาพแวดล้อมและวิถีชีวิตของแต่ละยุคเป็นตัวกำหนดว่าความเสี่ยงจะเพิ่มหรือลดลงมากน้อยเพียงใด

ฟอสซิลช่วยให้เข้าใจโรคในปัจจุบันอย่างไร

การศึกษามะเร็งจากฟอสซิลไม่ได้มีคุณค่าเพียงเพราะทำให้เรารู้ว่าโรคนี้เก่าแก่แค่ไหน แต่ยังช่วยให้นักวิทยาศาสตร์มองเห็นความสัมพันธ์ระหว่างโรคกับวิวัฒนาการของสิ่งมีชีวิตได้กว้างขึ้น เมื่อพบว่ามะเร็งมีอยู่ในญาติสายวิวัฒนาการมนุษย์เมื่อ 1.7 ล้านปีก่อน ก็ชี้ให้เห็นว่ากลไกพื้นฐานของโรคอาจดำรงอยู่มานาน ก่อนจะเกิดสังคมเมือง อุตสาหกรรม หรือพฤติกรรมสมัยใหม่เสียอีก

หลักฐานเหล่านี้ยังช่วยแยกสิ่งที่เป็น “แก่นของโรค” ออกจากสิ่งที่เป็น “ปัจจัยเสี่ยงเฉพาะยุค” แก่นของโรคคือความผิดปกติในการควบคุมเซลล์ ส่วนปัจจัยอย่างบุหรี่ มลพิษ หรืออาหารอาจเป็นตัวเร่งให้ความผิดปกติเกิดง่ายขึ้นหรือทำให้เกิดเร็วขึ้น ความเข้าใจเช่นนี้มีประโยชน์ต่อการวิจัย เพราะทำให้นักวิทยาศาสตร์ติดตามวิวัฒนาการของโรคได้แม่นยำกว่าเดิม

แน่นอนว่า ฟอสซิลไม่สามารถบอกวิธีรักษามะเร็งโดยตรง และไม่ควรนำหลักฐานทางโบราณคดีไปใช้แทนคำแนะนำจากแพทย์ แต่ข้อมูลจากอดีตสามารถเติมภาพประวัติศาสตร์ของโรคให้สมบูรณ์ขึ้น และอาจช่วยตั้งคำถามใหม่เกี่ยวกับชีววิทยาของมะเร็งในอนาคต

โรคเก่าแก่ที่โลกยุคใหม่ยังต้องรับมือ

การค้นพบฟอสซิลที่มีร่องรอยออสทีโอซาร์โคมาอายุประมาณ 1.7 ล้านปี เป็นเครื่องเตือนใจว่ามะเร็งไม่ใช่ปัญหาที่เพิ่งเกิดจากชีวิตสมัยใหม่เพียงอย่างเดียว มันเป็นโรคที่เชื่อมโยงกับกลไกพื้นฐานของสิ่งมีชีวิต และอาจเกิดขึ้นได้แม้ในโลกที่ยังไม่มีเมือง ไม่มีโรงงาน และไม่มีเทคโนโลยีทางการแพทย์

ขณะเดียวกัน การยอมรับว่ามะเร็งมีความเก่าแก่ ไม่ได้หมายความว่าเราทำอะไรกับโรคนี้ไม่ได้ ปัจจุบันการลดปัจจัยเสี่ยง การตรวจคัดกรองตามความเหมาะสม การสังเกตความผิดปกติของร่างกาย และการเข้ารับการรักษาเร็ว ล้วนช่วยเพิ่มโอกาสในการรับมือกับโรคได้

สรุปแล้ว นักวิทยาศาสตร์ยังไม่รู้ว่ามะเร็งเกิดขึ้นครั้งแรกเมื่อใด และไม่มีทางชี้ตัวผู้ป่วยรายแรกของโลกได้ แต่หลักฐานจากถ้ำสวาร์ตครานส์ในแอฟริกาใต้ยืนยันได้อย่างน้อยว่า ญาติสายวิวัฒนาการมนุษย์เคยมีความผิดปกติที่สอดคล้องกับมะเร็งกระดูกมาแล้วเมื่อราว 1.7 ล้านปีก่อน เรื่องนี้จึงไม่ใช่แค่เกร็ดประวัติศาสตร์ แต่เป็นภาพสะท้อนว่าโรคร้ายที่เรากำลังต่อสู้ในวันนี้ อาจเดินทางมากับสิ่งมีชีวิตมาเนิ่นนานกว่าที่มนุษย์เคยจินตนาการ