ข่าวสาร

เปิดอันดับ 32 ประเทศ ผู้สูงอายุยากจนที่สุดในโลก

ประเด็นสังคมสูงวัยกำลังกลายเป็นโจทย์ใหญ่ของหลายประเทศทั่วโลก เพราะเมื่อประชากรมีอายุยืนขึ้น แต่รายได้หลังเกษียณและระบบสวัสดิการอาจไม่เพียงพอ ผู้สูงอายุจำนวนไม่น้อยจึงต้องเผชิญกับภาวะรายได้ไม่พอใช้ ข้อมูลจากฐานข้อมูลการกระจายรายได้ขององค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา หรือ OECD Income Distribution Database ได้เปรียบเทียบอัตราความยากจนของประชากรอายุ 66 ปีขึ้นไปในกลุ่มประเทศสมาชิก รวมทั้งหมด 32 ประเทศ

ผลที่ออกมาน่าสนใจมาก เพราะตัวเลขของแต่ละประเทศแตกต่างกันอย่างกว้างขวาง ตั้งแต่ไม่ถึง 5% ไปจนถึงเกือบ 40% โดยเกณฑ์ที่ใช้ไม่ได้หมายถึงการไม่มีเงินซื้ออาหารหรือไม่มีที่อยู่อาศัยโดยตรง แต่เป็นการวัดความยากจนสัมพัทธ์ กล่าวคือ ผู้สูงอายุที่มีรายได้ต่ำกว่าครึ่งหนึ่งของค่ามัธยฐานรายได้ครัวเรือนของประชากรทั้งหมดในประเทศนั้น จะถูกนับว่าอยู่ในกลุ่มเสี่ยงตามเกณฑ์นี้

ดังนั้น ตัวเลขจึงสะท้อนทั้งระดับรายได้ ความเหลื่อมล้ำ และความสามารถของระบบบำนาญในการรักษามาตรฐานชีวิตหลังเกษียณ เมื่อเทียบกับคนส่วนใหญ่ในสังคมเดียวกัน

เกาหลีใต้ครองอันดับ 1 ตัวเลขสูงถึง 39.8%

ประเทศที่ทำให้หลายคนแปลกใจที่สุดคือเกาหลีใต้ ซึ่งอยู่ในอันดับ 1 ของการจัดอันดับ ด้วยอัตราความยากจนในกลุ่มผู้สูงอายุสูงถึง 39.8% หรือพูดง่าย ๆ คือ ผู้สูงอายุเกือบ 4 ใน 10 คนมีรายได้ต่ำกว่าเส้นความยากจนตามเกณฑ์ของ OECD ตัวเลขนี้สูงกว่าประเทศลัตเวีย ซึ่งอยู่ในอันดับ 2 ถึง 5.5 จุดเปอร์เซ็นต์

ภาพลักษณ์ของเกาหลีใต้ในฐานะประเทศเศรษฐกิจชั้นนำและศูนย์กลางเทคโนโลยีของเอเชีย อาจทำให้หลายคนคาดไม่ถึงว่าจะมีสัดส่วนผู้สูงอายุยากจนสูงมาก สถานการณ์ดังกล่าวสะท้อนว่า การเติบโตทางเศรษฐกิจของประเทศไม่ได้หมายความว่าผลประโยชน์จะกระจายไปถึงประชากรทุกช่วงวัยอย่างเท่าเทียมกัน โดยเฉพาะคนรุ่นเก่าที่ไม่ได้มีโอกาสสะสมทรัพย์สินหรือสิทธิประโยชน์มากพอในช่วงวัยทำงาน

เมื่อเปรียบเทียบกับประชากรทั้งประเทศ เกาหลีใต้มีอัตราความยากจนรวมอยู่ที่ 14.9% และอัตราความยากจนของเด็กอยู่ที่ 8.5% ความแตกต่างนี้ชี้ให้เห็นช่องว่างระหว่างวัยอย่างชัดเจน ผู้สูงอายุมีความเสี่ยงด้านรายได้มากกว่าทั้งประชากรทั่วไปและเด็กอย่างเห็นได้ชัด

เหตุผลสำคัญ ระบบบำนาญเกาหลีใต้เพิ่งเริ่มไม่นาน

ปัจจัยหนึ่งที่ถูกนำมาอธิบายสถานการณ์ของเกาหลีใต้ คือระบบบำนาญแห่งชาติเริ่มก่อตั้งขึ้นในปี 1988 หรือ พ.ศ. 2531 หากมองจากมุมของผู้สูงอายุในปัจจุบัน ระบบดังกล่าวถือว่ายังมีอายุไม่ยาวนานมากนักเมื่อเทียบกับช่วงชีวิตการทำงานของพวกเขา

ผู้สูงอายุจำนวนหนึ่งจึงไม่ได้มีเวลาสะสมเงินสมทบและสิทธิประโยชน์อย่างต่อเนื่องตั้งแต่เริ่มทำงาน บางคนเข้าสู่ระบบช้า ทำงานนอกระบบ หรือมีช่วงเวลาที่ไม่ได้ส่งเงินสมทบ ส่งผลให้เงินบำนาญที่ได้รับหลังเกษียณไม่เพียงพอต่อค่าใช้จ่ายในชีวิตประจำวัน นี่เป็นปัญหาที่พบได้ในหลายประเทศเช่นกัน เพราะการสร้างระบบบำนาญต้องใช้เวลาหลายทศวรรษกว่าคนส่วนใหญ่จะมีสิทธิประโยชน์เต็มจำนวน

นอกจากเงินบำนาญแล้ว ยังมีปัจจัยอื่นที่เกี่ยวข้อง เช่น ค่าใช้จ่ายด้านที่อยู่อาศัย ค่ารักษาพยาบาล ภาระหนี้ และการที่ผู้สูงอายุบางส่วนยังต้องทำงานต่อหลังเกษียณเพื่อหาเลี้ยงชีพ การทำงานต่อจึงไม่ได้สะท้อนว่าทุกคนมีความพร้อม แต่ในบางกรณีเป็นทางเลือกที่จำเป็นเพื่อให้มีรายได้พอใช้

กลุ่มประเทศบอลติกติดอันดับสูงหลายแห่ง

รองจากเกาหลีใต้ ประเทศในแถบบอลติกมีสัดส่วนผู้สูงอายุยากจนอยู่ในระดับสูงหลายประเทศ โดยลัตเวียอยู่ที่ 34.3% เอสโตเนีย 29.8% และลิทัวเนีย 25.9% หากพิจารณารวมกัน ค่าเฉลี่ยของกลุ่มประเทศบอลติกอยู่ที่ประมาณ 30% สูงกว่าค่าเฉลี่ยของ OECD ซึ่งอยู่ที่ 14.8% มากกว่าสองเท่า

ตัวเลขนี้ทำให้เห็นว่า ประเทศที่มีเศรษฐกิจและโครงสร้างประชากรแตกต่างกันอาจเผชิญปัญหาคล้ายกันได้ นั่นคือ รายได้จากเงินบำนาญไม่สามารถก้าวทันค่าครองชีพ หรือระบบคุ้มครองทางสังคมยังช่วยลดความเหลื่อมล้ำได้ไม่มากพอ ผู้สูงอายุที่อยู่คนเดียว ไม่มีทรัพย์สิน หรือมีประวัติการทำงานไม่ต่อเนื่อง มักเป็นกลุ่มที่เปราะบางที่สุด

อย่างไรก็ตาม การอ่านตัวเลขควรดูบริบทของแต่ละประเทศร่วมด้วย เพราะเกณฑ์นี้เป็นการเปรียบเทียบรายได้กับค่ามัธยฐานภายในประเทศ ไม่ใช่การนำจำนวนเงินที่ผู้สูงอายุได้รับมาเทียบกันตรง ๆ ระหว่างประเทศ

สหรัฐฯ อยู่ลำดับ 7 แม้เป็นมหาอำนาจเศรษฐกิจ

สหรัฐอเมริกาอยู่ในอันดับ 7 ด้วยอัตราความยากจนของผู้สูงอายุ 22.9% หรือมากกว่า 1 ใน 5 ของผู้สูงอายุทั้งหมด ตัวเลขนี้ถือว่าสูงเมื่อเทียบกับภาพลักษณ์ประเทศที่มีเศรษฐกิจขนาดใหญ่และมีรายได้เฉลี่ยสูง

เมื่อเปรียบเทียบกับประเทศกลุ่ม G7 อื่น ๆ สหรัฐฯ มีตัวเลขสูงกว่าสหราชอาณาจักรที่ 15.0% เยอรมนี 14.5% และอิตาลี 12.3% ประเด็นนี้สะท้อนว่าความมั่งคั่งของประเทศไม่ได้รับประกันว่าผู้สูงอายุทุกคนจะมีหลักประกันเพียงพอ เพราะระบบรายได้หลังเกษียณอาจพึ่งพาทั้งเงินบำนาญภาครัฐ เงินออมส่วนตัว และสวัสดิการจากนายจ้าง หากส่วนใดส่วนหนึ่งไม่เพียงพอ ผู้สูงอายุก็อาจตกอยู่ในภาวะเปราะบางได้

อีกมุมหนึ่งคือค่าครองชีพของสหรัฐฯ โดยเฉพาะค่าเช่าที่อยู่อาศัย ค่ารักษาพยาบาล และค่าใช้จ่ายระยะยาว ล้วนสามารถกัดกินรายได้หลังเกษียณได้อย่างรวดเร็ว ทำให้ผู้ที่มีรายได้ประจำไม่มากหรือไม่มีทรัพย์สินสะสมต้องเผชิญความกดดันมากกว่าคนทั่วไป

ประเทศที่ดูแลผู้สูงอายุได้ดีที่สุด มีอัตราต่ำกว่า 5%

ในอีกด้านหนึ่ง มีประเทศสมาชิก OECD จำนวน 5 ประเทศที่มีอัตราความยากจนของผู้สูงอายุต่ำกว่า 5% ได้แก่ นอร์เวย์ 3.2% เช็กเกีย 3.6% เนเธอร์แลนด์ 4.6% และสโลวาเกีย 4.7% ข้อมูลที่เผยแพร่ระบุรายชื่อประเทศเด่นในกลุ่มอัตราต่ำกว่า 5% โดยตัวเลขของประเทศเหล่านี้แตกต่างจากเกาหลีใต้อย่างมาก

หากเปรียบเทียบเกาหลีใต้ที่ 39.8% กับนอร์เวย์ที่ 3.2% จะพบว่าอัตราความยากจนของผู้สูงอายุในเกาหลีใต้สูงกว่านอร์เวย์มากกว่า 12 เท่า ช่องว่างนี้สะท้อนบทบาทของระบบบำนาญ สวัสดิการรัฐ การเข้าถึงบริการสุขภาพ ตลอดจนการกระจายรายได้ในสังคม

ประเทศที่มีอัตราต่ำไม่ได้หมายความว่าผู้สูงอายุทุกคนมีฐานะร่ำรวย แต่แปลว่ามีสัดส่วนผู้ที่มีรายได้ต่ำกว่าเส้นความยากจนสัมพัทธ์น้อยกว่า ระบบสนับสนุนที่ดีสามารถช่วยป้องกันไม่ให้ผู้สูงอายุหลุดจากมาตรฐานการครองชีพของสังคมมากเกินไป

ตัวเลขนี้กำลังบอกอะไรกับสังคมสูงวัย

สิ่งที่น่าคิดจากการจัดอันดับครั้งนี้คือ ปัญหาผู้สูงอายุยากจนไม่ได้ขึ้นอยู่กับว่าแต่ละประเทศร่ำรวยเพียงใดเท่านั้น แต่ขึ้นอยู่กับว่าประเทศนั้นวางระบบรองรับชีวิตหลังเกษียณไว้อย่างไร คนที่ทำงานหนักมาตลอดชีวิตอาจยังเผชิญความเสี่ยง หากไม่มีระบบบำนาญที่ครอบคลุม มีช่วงเวลาว่างงานยาวนาน หรือมีรายได้ไม่แน่นอนในวัยทำงาน

ขณะเดียวกัน การเข้าสู่สังคมสูงวัยทำให้รัฐบาลต้องเตรียมรับมือทั้งในด้านงบประมาณ สวัสดิการสุขภาพ การจ้างงานผู้สูงอายุ และการสร้างโอกาสให้คนวัยทำงานมีเงินออมเพียงพอ การแก้ปัญหาไม่ควรรอจนประชาชนเกษียณแล้ว แต่ควรเริ่มตั้งแต่ระบบการจ้างงาน การออม การคุ้มครองแรงงาน ไปจนถึงการช่วยเหลือผู้ที่ทำงานนอกระบบ

สำหรับคนทั่วไป ข่าวนี้อาจเป็นเครื่องเตือนใจว่า การวางแผนเกษียณไม่ใช่เรื่องไกลตัว ส่วนในระดับนโยบาย ตัวเลขเหล่านี้ชี้ชัดว่าการมีเศรษฐกิจเติบโตอย่างเดียวอาจไม่พอ หากผู้สูงอายุยังไม่มีรายได้ที่มั่นคงและไม่สามารถเข้าถึงบริการพื้นฐานได้อย่างทั่วถึง